دوزمچی لیک- اوخوجو تئپکی سی- فئمینیستیک تنقید
بیر شعر(ائلیاد موسوی) ، بیر تنقید (نادیر ازهری)
نادیر ازهری
۱
اوتوروبسان بیر رسیم بومونون ایچینده
تانری اوغرون - اوغرون سنه باخیر
ندنسه آلمانی دوشونور
یئر کورهسی یارانما ییب هله
2
اوتوروبسان آلما آغاجینین آلتیندا
آدم بابام سنه یاخینلاشیر
ند نسه تانرینی دوشونور
من یارانمامیشام هله
3
موبل اوستونده لملنیب
منه آلما سویورسان
من نارینجی کؤینیینین آچیق یاخاسین دان گؤرونن
دؤشلرین ایزینی دوشونورم.
یادیمدا قالسین گئجه یاتاندا
-ساغول تانری
دئیه جییک.
دوزه م چی لیک- اوخوجو تئپکی سی- فئمینیستیک تنقید
نادیر ازهری
ائلیاد موسوینین بو شعرینی بیرلیکده اوخویوروق:
1
اوتوروبسان بیر رسیم بومونون ایچینده
تانری اوغرون - اوغرون سنه باخیر
ندنسه آلمانی دوشونور
یئر کورهسی یارانما ییب هله
2
اوتوروبسان آلما آغاجینین آلتیندا
آدم بابام سنه یاخینلاشیر
ند نسه تانرینی دوشونور
من یارانمامیشام هله
3
موبل اوستونده لملنیب
منه آلما سویورسان
من نارینجی کؤینیینین آچیق یاخاسین دان گؤرونن
دؤشلرین ایزینی دوشونورم.
یادیمدا قالسین گئجه یاتاندا
-ساغول تانری
دئیه جییک.
بیرینجی آشامدا بو شعری “دوزمچیلیک1”(ایستوروکتورالیسم) آچیسیندان تنقید ائدیریک:
مقاله مین ان باشیندا سیزه دئدیم “ائلیاد موسوی”نین شعرینی بیرلیکده اوخویوروق دئمک ایه ر من دئسه یدیم ائلیاد موسوینین بیر مقالهسینی اوخویوروق سیزین(اوخوجولار)ذئهنینده باشقا بیر بکلنتی یاراناجاقدیر ، بونا اساسلاناراق قئید ائتمک لازیمدیر کی بیر متنین “دوزمین”ی تکجه او متنین اؤزو بللی ائتمییر،بیر متنین “دوزه می” اوخوجونون قبول ائتدیگی قوراللاردان دا آسیلیدیر.
“دوزمچی لیک” آچیسیندان “رئال بلیرتمک2” چاباسی اوخوجونون ان باشدا گلن چابالاریندان بیریسیدیر،بو شعر بیزه تانیش گلیر،چونکو شعرین معنا (آنلام) تمهلی یارادیلیش قونوسو اوزه ریندهدیر.
متن اوخوجوسونون بیرینجی بکلنتیسی”سانی3” و خیال قونوسودور، بوندان علاوه “بیریجیکلیک”(وحدت)،،معنا اؤنمی و متنین کیشی سل(شخصی)اولماماسیدیر.
نثرده بیز بیر “سورکلی اولما4”(تسلسول)چیزگیسینده بیر قونودان باشقا قونویا سئیر ائدیریک، ،اما شئیرده فاضلا “بنزرلیک”لر و ائشتاشلیقلار و شئیرین بؤلوملرینی بیر بیرینه باغلایان ائلئمانلارین پئشیند ه ییک.
ایندی “ائلیاد موسوینین” شعرینده “بنزه رلیک”لری تعقیب ائده جه ییک. (بوندان سونرا سؤزون فاضلا اوزانماماسی اوچون شعرین متنی گؤزون اؤنونده اولمالیدیر)
بو شعرده بنزرلیکلری ایفاده ائدن کلمهلر بونلاردیر:
1- “اوتوروبسان”(لملنیب)اوچ کز ،،شعرین هر بؤلومونده بیر کز یازیلیب.
2- “ نه دنسه: شعرین بیرینجی و ایکینجی بندینده بیر کز و توپلام ایکی کز تیکرارلانیب.
3- “دوشونور” اوچ کز ،شعرین هر بندینده بیر کز یازیلیب.
4- “یارانماییب”(یارانمامیشام)، 2 کز شعرین بیرینجی و ایکینجی بندینده یازیلیب.
5- توبلام ایکی کز “آلما:، شعرین بیرینجی و اوچونجو بندینده یازیلیب.
بنزرلیک قایداسییلا بو شعیر “افلاطونون “مثل” تئوریسینی آنیدن عاقلیمیزا یانسیدیر ،یعنی هر زادین اصلی “مثل” عالمیندهدیر و دونیادا هر زاد او “مثل”ون بیر یانسیما و ایماژیدیر.
خیلقتین نه دنی نین بل لی اولمادیغی ، شعرده “نه دنسه” کلمهسیله ایفاده اولونموشدور.
شعیر یارادیلیش قونوسو اوزرینده “بیریجیکلیک”ی الده ائدیر، و کیشیسل بیر دورومدان چیخیر و اؤزل بیر معنا داشیر.
ایندی شعیرین بیر “مثل” تئوریسینه یاکلاشماسینی اله آلیریق،بوردا “دوزمچیلیگین” باشقا بیر آچیسیندان باخاراق “تئپکی اولگولارینی” بلیرتمک ایستییریک ،”آ.ژ.گرئیماس”ین آلتی “تئپکی اولگوسو وار”: 1- گؤندرن 2- آماج 3- آلان(ظبط ائدن) 4- یاردیمچی 5- قونو 6- موخالیف
بو شعرده “گؤنده رن” تانریدیر ،”آماج” یارادیلیش اولسا دا اونون گئرچک نه دنی گیزلیدیر.ظبط ائدن اینسان اوغلودور یاردیمچی قئید اولونماییب و یوخدور .”قونو” یارادیلیشدیر .”موخالیف” یوخدور اما بو شئیر بیزیم اؤنجهدن یارادیلیش حکایهسینده اوخودوغوموز ،”شیطان” اولگوسونو (موخالیفی) حذف ائدیب و شعرین بیرینجی بندینده تانرینین “حوا”نین شکیلینه باخیب آلمانی (ایلک گوناهی) دوشوندوگونده ،شئیطانین دا رولونو اونون بوینونا قویوب،بوردان شئیرین “جبر” قونوسونو ایفاده ائتمک ذئهنه گلیر ،چونکو شیطان بو یارادیلیش روایتینده حئساب دان سالینیب و ایلک گوناهی دوشونن (آلمانی بیرینجی دوشونن) بورادا تانری اولموشدور .
“موسوی”نین بو یارادیلیش روایتینین باشقا اوخودوغوموز روایتلرله داها بیر فرقی وار،بوردا تانرینین آلمایا (ایلک گوناها) اؤزل بیر دیقتی وار سانکی بورادا آلمانین رولو و اؤنمی کلاسیک روایتیندن چوخدور.یعنی بو شئیرده کی تانری ،کلاسیک یارادیلیش روایتینده کی تانریدان آلمایا( ایلک گوناها) فاضلا اؤنم وئریر ،باشقا آچیدان باخارساق ،اوخوجو قوشقودا قالیر کی :اولمایا (بو شعرده) یارادیلیشین آماجی دا آلما (ایلک گوناه)دیر !؟ اما بونو کسین دئمک اولمور .تانرینین ایلک باشدا “حوا”نین شکلینه اوغرون_اوغرون باخمایی دئدیگیم نظری بیر آز دا گوجلندیریر.
“دوزمچیلیگین” باشقا آچیسیندان “تقابول” و “تشابوه” آچیسیندان (قارشی قارشییا گلمکلیک و بنزرلیک) بو شئیره باخیریق:اورژینال یارادیلیش روایتینین اساس تقابولو بوردا حذف اولوبدور (حسابدان سالینیبدیر) شیطاندان آد یوخدور بو شئیرده تقابولدن فاضلا “تشابوه” آنلامینی ایفاده ائدن کلمهلر ،شعرین سئیرینه یاردیم ائدیر.”مثل”داکی و دونیاداکی “آدم بابا” “حوا” آلما” و اونلارین “اوتورماق” و “دوشونمک”لری و ایفا ائتدیکلری رولا دقت ائدینیز “دوزمچیلیک”ده اؤنملی اولان (باشقا بیر آچیدان) بو شعرده “مجاز” و “ایستیعاره” قونوسونو دقته آلیرام :اؤزت اولاراق بیلیریک کی “مجاز” قاتماق و ترکیب ائتمک یؤنوندهدیر ،اما “ایستیعاره” سئچمک و یئرینه قویماق (یئرینی دولدورماق) یؤنوندهدیر.
بو شعرده مجاز تمل چیزگیدیر یا ایستیعاره ،سورورام.
منجه شعرین بیرینجی و ایکینجی بندینده “ایستیعاره” و شئیرین اوچونجو بندینده مجاز قاباریقدیر ،بیرینجی و ایکینجی بندده “تابلو” “آلما” و “آلما آغاجی” هامیسی ایستیعارهدیر اما اوچونجو بندده روایتین ترکیب و سیرالاما فورماسی اؤنم داشیر ،آنجاق شئیرین یورومو منجه مجازدا سونوجلانیر ،بونون نه دنی “ائلیاد موسوی”نین یارادیلیش روایتینین ،اورژینال یارادیلیش روایتلرله فرقیدیر دئدیگیم کیمی بو شعرده “شیطان” حذف اولونوب و “آلما” ( ایلک گوناه) اورژینال روایته گؤره فاضلا دیقته آلینیب و اونا فاضلا اؤنم وئریلیب ،بونلاردان شعرین قارامسال جبره ایناندیغینی آنلاماق زوروندا قالیریق ،آنجاق تنقیدیمیزین اؤنملی حیسهسینه گلیب یئتیشیریک ده ، شعرین اوچونجو حیسهسینده بو سطره باخین:”موبل اوستونده لملنیب”، “مثل”داکی “حوا”نی تمثیل ائدن قادین قایغیسیز بیر فورمادا لملنیب اما هلهده اورژینال یارادیلیش فورمتینده قئیده آلینمیش “جبر”ی گؤروینی (آدم- ارککه- خیدمت اتمه یی) آلما سویماقلا یئرینه گتیریر ، (بوردا آلمانین سویولماغییلا شعیرین مضمونو دا چؤزولور)،بیر ده قئید ائتمهلییم کی شئیرده تانرینی “ندنسه آلمانی دوشونور” بندی،و ایکینجی بندده “آدم بابا” “نه دنسه تانری دوشونور” بندی خوصوص آلما آغاجی طرفینه (گوناهین طرفینه) گله-گله “آدم بابا”نین تانرینی دوشونمهسی قایت ایلگینچ و پارادوکس یارادان صحنهدیر.بو شئیرین گوجو “شیطان”ین گیزلی اولماسیندا و ظاهرده حذف اولماغیندان آسیلیدیر ، باشقا یؤندن “آدم بابا”نی تمثیل ائدن راوی ، هله یارانمادان “حوا”نین بیر بوم ایچینده رسیمی قئیده آلینیب یعنی بو روایتده “گوناه” و “حوا” “آدم”دن اؤنجه صحنهیه گلیرلر .راوینین “نارینجی کؤینک”دن “دؤشلرین ایزینی” دوشونمه یی ، یئنه دئدیگیم “جبر”ه آپاریب چیخاریر و “موبل اوستونده” آلما سویان قادینین دا گؤره وی اورژینال یارادیلیش روایته اویغون اولاراق ارکهیه خیدمت ائتمکدیر.آنجاق شئیرین سون سطرینه دقت ائدین:”یادیمدا قالسین گئجه یاتاندا/ -ساغول تانری/ دئیه جه ییک “.باخین ،اورژینال یارادیلیش روایتلرینده بعضن یارادیلیش نه دنی تانرینین تانینماغی و عبادت اولونماسیدیر 6،بوردا شاعرین لحنینده “قارا طنز” وار:”یادیمدا قالسین” بیرده کی “یاتاندا” کلمهسی هم “اویوماق” هم ده جینسل یاخینلیق ائتمک آنلامینی داشییا بیلیر .سانکی شئیرده ارکک، قادینا دئییر:یادیمدا قالسین اویویاندا “ساغول” تانری دئیه ک ،
یا : شعردکی ارکک قادینا یا قادینینا دئییر :یادیمدا قالسین گئجه یاخینلیق ائدنده ساغول تانری دئیه ک .
(“ساغول” کلمهسیندن اؤنجه ،خط (-) علامتی ایچگی ایچمیی ده بیر سیرا اوخوجولارین یادینا سالا بیلیر.)
منجه شاعر اورژینال یارادیلیش روایتی ایله راضیلاشماییر و بو روایته قارامسال آچیدان باخیر.”ائلیاد موسوی” “شیطان”ی نم-هارادا گیزله دیب.
بوردا لازیمدی “اوخوجو تئپکیسی” قولوندان دا بو شعره باخام، بو قولدا “نئچه یؤنلو متن” سؤز قونوسودور .”نورمان هوللاند” پئسیکولوژیک تنقید آچیسیندان اوخوجولارین سونوندا اوخودوقلاری متنده وحدت فورماسینی کشف ائتمهلرینه اینانیردی ، آنجاق او دئییردی کی هر اوخوجونون بیر واحید متنده گؤردوگو وحدت او اوخوجونون “کیملیک سل" ایچه ریک7”یندن آسیلیدیر .”نورمان هوللان” ، “ائرئیک ائریکسون” و “هئینزلیجهئنستئین”ین پئسیکولوژیک نظرلریندن یارارلاناراق دئییر کی آنالار (و تربییه چئورهلری) “ایلکئل کیملیکلر”ی8 (ایبتیدایی هوویتلری) اؤز اوشاقلاریندا یارادارکن اوشاقلارین تربییه سورهسینده بیر فینال (غایی) “کیملیک سل ایچه ریک”ی (درون مایه ی هوویتی) تثبیت ائدیرلر ، بو قایی “کیملیکسل ایچریک” او اوشاقلارین آلت یاپیلاری اولور ، بونلار بؤیویه ندن سونرا بو آلت یاپیلاریندان آیریلامازلار ، تکجه آلت یاپیلاری آز- چوخ اصلاح ائده بیلرلر ، بو آلت یاپیلاری نظرده آلاراق (کیملیک سل ایچه ریکلردن)بیر واحید متندن نئچه چئشیدلی یوروملار الده ائدیلیر، بو نه دنله (یا باشقا تنقید قوللاریندان باخارساق ) اولا بیلیر کی منیم نظریمه قارشی اولان خئیلی کیمسهلر اولسون ، مثلا ایییم سل بیر تنقیدچی بو شئیرده “یادیمدا قالسین” عبارتینی (شئیرین بوتوووندن آیری توتساق) تانرینی شوکر ائتمک معناسینی داشییان بیر جمله بیله بیلیر،آنجاق “اوخوجو تئپکیسی” قولوندا تنقیدچینین ایشی چئشیدلی اوخوجولارین باخیش آچیسیندان بیر شئیری تنقید ائتمکدیر،یعنی چئشیدلی “ایلکل کی ملیک لر” آچیسیندان بیر واحید متنی تنقید ائتمهلیدیر.
سونوندا تنقید قوللاریندان اولان فئمینیستیک آچیدان دا “ائلیاد موسوی”نین شعرینه قیسسا بیر باخیشیم اولاجاقدیر:
بو شعرده یاشایان “حوا” (قادین)، باخدیغیمیزدا یا “تابلو” ایچینده بیر رسیمدیر یا “آلما آغاجی آلتیندا” “آدم بابا”نی گوناه ائتمک اوچون بکله ییر، یا “موبل اوستونده” “جبر”ی گؤره وینه (آدمه- ارککه خیدمت ائتمه یی) یئرینه گتیریر.
اوندان (قادیندان) گؤزه گلن “دؤشلرینین ایزیدیر” ،دئمک بو بلکه ده (ائلیاد موسوی)نین قادینا آیید باخیشی یوخ ، اوزون سدهلر متنلرده کیشی اوستونلوک ائتکیسیدیر، بونون کؤکو گؤردویونوز کیمی (یارادیلیشا یوخ) ، بعضی اورژینال یارادیلیش روایتلرینه قدر قاییدیر.
منجه بوشعر اورژینال یارادیلیش روایتینه قارشیدیر.
نادیر ازهری
www.tenqid.blogfa.com
گونش ایلی 88.2.10
اتک یازیلاری:
1-“دوزه م چی لیک” تئریمی “بایقوش” درگیسینین بیرینجی ایل بیرینجی ساییسیندا “صمد پورموسوی” و “تقی قئیصری” جنابلاری طرفیندن بیله- بیله قلب حالدا قوللانمیشدیر،بو تئریمین دوزه نینی (دوزه مینی) پوزموشلار
.
2- verisimilitode
3- pattern)olgu)
4- ina senquence
5- equivalences
6- باخین (کنت کنزا..)
7- “identity them”
8- “primary identities”
.bu yazının latincəsini burdan oxyumaq olar
